Tranh chấp di chúc và chia di sản thừa kế: Bài học pháp lý từ vụ án có nhiều bản di chúc chồng chéo

Từ vụ tranh chấp thừa kế tại thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam, Bản án số 63/2025/DS-PT ngày 20/5/2025 của Tòa án nhân dân tỉnh Quảng Nam đặt ra nhiều vấn đề pháp lý đáng chú ý về điều kiện có hiệu lực của di chúc, năng lực nhận thức của người lập di chúc trong thời điểm bệnh nặng và cách giải quyết khi tồn tại nhiều bản di chúc liên quan đến cùng một khối di sản.

1. Khái quát vụ án tranh chấp di chúc và chia di sản thừa kế

Tranh chấp phát sinh từ việc phân chia di sản của bà Lê Thị T9, người qua đời ngày 27/4/2014 tại thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam. Những người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong vụ án gồm em trai ruột của bà T9 là ông Lê Mạnh H và những người họ hàng đã trực tiếp chăm sóc, sinh sống cùng bà trong thời gian bà bị bệnh, gồm bà Nguyễn Thị X và ông Nguyễn T.

Điểm đáng chú ý của vụ án là sự xuất hiện của nhiều bản di chúc được lập ở những thời điểm khác nhau, trong đó có bản di chúc được lập tại bệnh viện chỉ một ngày trước khi bà T9 qua đời. Tính hợp pháp của bản di chúc này trở thành vấn đề tranh chấp trọng tâm giữa các bên.

Không chỉ dừng lại ở việc xác định ai được hưởng di sản, vụ án còn đặt ra yêu cầu phải xem xét toàn diện ý chí của người để lại di sản, tình trạng sức khỏe và khả năng nhận thức tại thời điểm lập di chúc, cũng như giá trị pháp lý của từng văn bản định đoạt tài sản.

2. Nguồn gốc tài sản và hoàn cảnh gia đình của người để lại di sản

Theo nội dung vụ án, cha mẹ của bà Lê Thị T9 và ông Lê Mạnh H có hai người con. Bà T9 bị khuyết tật từ nhỏ, không lập gia đình và sinh sống cùng cha mẹ tại căn nhà trên đường Huỳnh Thúc Kháng, phường A, thành phố Tam Kỳ.

Sau khi cha mẹ qua đời, bà T9 được quyền quản lý và đứng tên quyền sử dụng đất đối với thửa đất nêu trên.

Trong thời gian sinh sống, do sức khỏe suy giảm, mắc bệnh chèn ép phổi và gặp khó khăn trong việc đi lại, bà T9 được bà Nguyễn Thị X (người có quan hệ họ hàng với bà T9) và ông Nguyễn T (cháu họ) đến ở cùng để chăm sóc, hỗ trợ sinh hoạt và hoạt động buôn bán.

Khối di sản phát sinh tranh chấp bao gồm:

Quyền sử dụng thửa đất có diện tích theo giấy tờ là 146,5 m², diện tích đo đạc thực tế là 152,5 m², cùng nhà ở và tài sản gắn liền với đất tại đường Huỳnh Thúc Kháng, phường A, thành phố Tam Kỳ.

60 chỉ vàng SJC được gửi giữ tại Ngân hàng TMCP Đ3.

Việc xác định người được hưởng các tài sản này phụ thuộc vào tính hợp pháp của những bản di chúc mà bà T9 đã lập trước khi qua đời.

3. Tranh chấp phát sinh từ bản di chúc lập tại bệnh viện trước ngày người lập di chúc qua đời

3.1. Bản di chúc ngày 26/4/2014 và nghi vấn về năng lực nhận thức của người lập di chúc

Ngày 26/4/2014, tại Bệnh viện Đa khoa Đà Nẵng, bà T9 lập một bản di chúc định đoạt toàn bộ nhà đất cho bà X và ông T. Đây là thời điểm bà T9 đang điều trị bệnh nặng và chỉ một ngày sau, ngày 27/4/2014, bà qua đời.

Sau khi bà T9 mất, trong quá trình lo hậu sự, ông H phát hiện việc thực hiện thủ tục niêm yết liên quan đến việc nhận thừa kế toàn bộ nhà đất theo bản di chúc ngày 26/4/2014.

Cho rằng bản di chúc được lập trong thời điểm bà T9 không còn đủ khả năng nhận thức và làm chủ hành vi, ông H khởi kiện yêu cầu Tòa án tuyên bố di chúc ngày 26/4/2014 vô hiệu.

Theo quan điểm của ông H, tại thời điểm lập di chúc, bà T9 bị tổn thương não, sức khỏe suy kiệt và không còn minh mẫn để tự mình quyết định việc định đoạt tài sản.

3.2. Quan điểm của các bên về tính hợp pháp của bản di chúc

Phía nguyên đơn là ông H cho rằng bản di chúc ngày 26/4/2014 không đáp ứng điều kiện về năng lực nhận thức của người lập di chúc. Ông đề nghị phân chia nhà đất theo bản di chúc công chứng ngày 16/5/2013 và phân chia số vàng gửi tại ngân hàng theo bản di chúc ngày 01/6/2013.

Ngược lại, phía bị đơn là bà X và ông T không đồng ý với yêu cầu khởi kiện.

Theo trình bày của phía bị đơn, mặc dù bà T9 đang điều trị tại bệnh viện, phải sử dụng phương tiện hỗ trợ hô hấp nhưng vẫn hoàn toàn minh mẫn, có khả năng giao tiếp và sử dụng điện thoại để nhắn tin. Bản di chúc được lập với sự tham gia của luật sư và người làm chứng nên phía bị đơn cho rằng văn bản này đáp ứng điều kiện có hiệu lực theo quy định pháp luật.

Như vậy, vấn đề cần giải quyết không đơn thuần là việc bản di chúc có được lập tại bệnh viện hay không, mà quan trọng hơn là tại thời điểm ký hoặc điểm chỉ vào di chúc, bà T9 có thực sự minh mẫn, sáng suốt và tự nguyện thể hiện ý chí định đoạt tài sản hay không.

4. Phán quyết của Tòa án cấp sơ thẩm

Tại Bản án số 337/2024/DS-ST ngày 30/12/2024, Tòa án nhân dân thành phố Tam Kỳ đã chấp nhận yêu cầu khởi kiện của ông H, tuyên bố bản di chúc ngày 26/4/2014 vô hiệu.

Đối với nhà đất tranh chấp, Tòa án giao quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất cho ông H quản lý, sở hữu theo nội dung phán quyết.

Tuy nhiên, Tòa án đồng thời buộc ông H phải hoàn trả cho bà X và ông T giá trị tài sản gắn liền với đất, công sức tôn tạo, bảo quản di sản và các khoản chi phí có liên quan. Theo nội dung bản án, khoản công sức tôn tạo, bảo quản được xác định cho mỗi người ở mức hơn 660 triệu đồng, bên cạnh các khoản giá trị tài sản khác.

Đối với 60 chỉ vàng SJC gửi tại ngân hàng, Tòa án phân chia theo nội dung bản di chúc ngày 01/6/2013.

Sau khi bản án sơ thẩm được tuyên, cả nguyên đơn và các bị đơn đều thực hiện quyền kháng cáo, đề nghị Tòa án cấp phúc thẩm xem xét lại vụ án.

5. Tòa án cấp phúc thẩm hủy án sơ thẩm do xuất hiện bản di chúc mới

Tại giai đoạn xét xử phúc thẩm, vụ án xuất hiện một tình tiết đáng chú ý: phía bị đơn cung cấp bổ sung một bản di chúc khác được cho là do bà T9 lập ngày 31/5/2013.

Đây là bản di chúc có liên quan đến toàn bộ tài sản đang tranh chấp nhưng chưa được Tòa án cấp sơ thẩm xem xét, đánh giá trong quá trình giải quyết vụ án.

Sự xuất hiện của bản di chúc ngày 31/5/2013 khiến việc xác định ý chí định đoạt tài sản của bà T9 trở nên phức tạp hơn. Bởi trước đó, các bên đã tranh luận về bản di chúc công chứng ngày 16/5/2013, bản di chúc ngày 01/6/2013 và bản di chúc ngày 26/4/2014.

Như vậy, việc giải quyết vụ án đòi hỏi phải làm rõ toàn bộ các văn bản định đoạt tài sản, bao gồm thời điểm lập, hình thức, điều kiện có hiệu lực, phạm vi tài sản được định đoạt và mối quan hệ giữa các bản di chúc.

Tại Bản án số 63/2025/DS-PT ngày 20/5/2025, Tòa án nhân dân tỉnh Quảng Nam quyết định:

Hủy toàn bộ Bản án dân sự sơ thẩm số 337/2024/DS-ST ngày 30/12/2024 của Tòa án nhân dân thành phố Tam Kỳ.

Chuyển hồ sơ vụ án về Tòa án nhân dân thành phố Tam Kỳ để giải quyết lại theo thủ tục sơ thẩm.

Yêu cầu việc giải quyết lại phải xem xét toàn diện các chứng cứ, tài liệu mới được cung cấp và đưa các tổ chức hành nghề công chứng có liên quan vào tham gia tố tụng theo quy định.

Cần lưu ý, việc hủy án sơ thẩm không đồng nghĩa với việc Tòa án cấp phúc thẩm đã kết luận bản di chúc ngày 26/4/2014 có hiệu lực hoặc vô hiệu. Vấn đề hiệu lực của các bản di chúc vẫn cần được xem xét, đánh giá đầy đủ trong quá trình giải quyết lại vụ án.

6. Những vấn đề pháp lý đáng chú ý từ vụ án

6.1. Điều kiện về năng lực nhận thức của người lập di chúc

Theo Điều 630 Bộ luật Dân sự năm 2015, một trong những điều kiện để di chúc hợp pháp là người lập di chúc phải minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.

Đối với vụ việc này, vấn đề cần chứng minh là tình trạng nhận thức thực tế của bà T9 vào ngày 26/4/2014, chứ không chỉ căn cứ vào việc bà đang nằm viện hoặc mắc bệnh nặng.

Việc người lập di chúc phải sử dụng máy móc hỗ trợ hô hấp không đương nhiên đồng nghĩa với việc mất khả năng nhận thức. Ngược lại, việc vẫn có thể giao tiếp, sử dụng điện thoại hoặc trả lời câu hỏi cũng chưa đủ để khẳng định người đó hoàn toàn minh mẫn và có khả năng tự quyết định việc định đoạt tài sản.

Do đó, khi giải quyết tranh chấp, cần xem xét tổng hợp các tài liệu, chứng cứ như:

Hồ sơ bệnh án, kết quả thăm khám và điều trị tại thời điểm lập di chúc.

Tình trạng ý thức, khả năng nhận thức và giao tiếp của người bệnh.

Các loại thuốc, phương pháp điều trị có thể ảnh hưởng đến trạng thái tinh thần.

Lời khai của bác sĩ, nhân viên y tế, người làm chứng và những người có mặt khi lập di chúc.

Trình tự lập, đọc lại, xác nhận và ký hoặc điểm chỉ vào văn bản di chúc.

Đây là những căn cứ quan trọng để đánh giá người lập di chúc có thực sự nhận thức được nội dung và hậu quả pháp lý của việc định đoạt tài sản hay không.

6.2. Nhiều bản di chúc liên quan đến cùng một khối tài sản: Xác định văn bản nào có giá trị pháp lý

Một vấn đề nổi bật khác của vụ án là sự tồn tại của nhiều bản di chúc được lập ở các thời điểm khác nhau.

Theo Điều 643 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế. Đặc biệt, khoản 5 Điều 643 quy định: Khi một người để lại nhiều bản di chúc đối với một tài sản thì chỉ bản di chúc sau cùng có hiệu lực.

Tuy nhiên, quy định này không có nghĩa cứ văn bản nào được lập sau cùng về mặt thời gian thì mặc nhiên có giá trị pháp lý.

Trước hết, cần xác định từng bản di chúc có đáp ứng điều kiện có hiệu lực hay không. Một bản di chúc được lập sau nhưng không đáp ứng điều kiện hợp pháp thì không thể chỉ dựa vào thời điểm lập để mặc nhiên loại bỏ giá trị của bản di chúc trước đó.

Đối với vụ án này, Tòa án cần làm rõ:

Bản di chúc ngày 16/5/2013 được lập dưới hình thức nào, phạm vi tài sản định đoạt ra sao?

Bản di chúc ngày 31/5/2013 có được lập hợp pháp và có nội dung gì?

Bản di chúc ngày 01/6/2013 định đoạt tài sản nào, có trùng lặp với các văn bản trước đó hay không?

Bản di chúc ngày 26/4/2014 có đáp ứng điều kiện về năng lực nhận thức, sự tự nguyện và hình thức theo quy định pháp luật hay không?

Đặc biệt, cần phân biệt trường hợp nhiều bản di chúc cùng định đoạt một tài sản với trường hợp mỗi bản di chúc định đoạt những tài sản khác nhau. Việc xác định hiệu lực phải gắn với từng tài sản cụ thể, không thể đánh giá một cách tách rời khỏi nội dung và phạm vi định đoạt của từng văn bản.

6.3. Trách nhiệm của tổ chức hành nghề công chứng trong vụ án tranh chấp di chúc

Việc Tòa án cấp phúc thẩm yêu cầu đưa các tổ chức hành nghề công chứng có liên quan vào tham gia tố tụng cho thấy tầm quan trọng của việc xác minh nguồn gốc và tính hợp pháp của các văn bản công chứng.

Trong các vụ tranh chấp thừa kế có nhiều bản di chúc, tổ chức hành nghề công chứng có thể nắm giữ hồ sơ công chứng, tài liệu xác minh nhân thân, giấy tờ liên quan đến tài sản, lời chứng và các tài liệu khác phục vụ việc đánh giá tính hợp pháp của giao dịch.

Việc đưa các tổ chức này vào tham gia tố tụng khi quyền, nghĩa vụ của họ có liên quan là cần thiết để làm rõ quá trình lập và công chứng di chúc, đồng thời bảo đảm giải quyết vụ án toàn diện, khách quan.

Đây cũng là vấn đề cần đặc biệt lưu ý trong quá trình thu thập chứng cứ và xác định đầy đủ người tham gia tố tụng.

6.4. Công sức chăm sóc, tôn tạo và bảo quản di sản có được thanh toán không?

Vụ án còn đặt ra vấn đề về quyền lợi của những người đã trực tiếp chăm sóc người để lại di sản và quản lý tài sản trong thời gian dài.

Trong vụ việc này, bà X và ông T là những người đã sinh sống cùng, hỗ trợ bà T9 trong sinh hoạt và buôn bán. Sau khi bà T9 qua đời, họ tiếp tục có liên quan đến việc quản lý, bảo quản và tôn tạo nhà đất.

Khi giải quyết tranh chấp thừa kế, cần phân biệt rõ:

Chi phí hợp lý cho việc quản lý, bảo quản di sản.

Giá trị tài sản do người quản lý tạo lập, xây dựng hoặc cải tạo.

Công sức duy trì, gìn giữ và tôn tạo di sản.

Chi phí chăm sóc người để lại di sản, nếu có căn cứ pháp lý và chứng cứ chứng minh nghĩa vụ thanh toán.

Không phải mọi khoản tiền hoặc công sức chăm sóc đều đương nhiên được xác định là nghĩa vụ tài chính của những người thừa kế. Tòa án cần căn cứ vào chứng cứ, nguồn gốc khoản chi, tính cần thiết, mức độ đóng góp và quy định pháp luật có liên quan để xem xét.

Đọc, tải bản án: Bản án 63/2025/DS-PT

Liên hệ ngay với chúng tôi nếu bạn đang cần hỗ trợ pháp lý, hãy liên hệ ngay với Công ty Luật Việt Nguyên ngay bây giờ để được tư vấn và giải quyết vướng mắc pháp lý cách chuyên nghiệp và hiệu quả nhất. Chúng tôi luôn sẵn sàng lắng nghe và cung cấp cho bạn những giải pháp, pháp lý tốt nhất để đảm bảo quyền lợi của bạn.

Kết nối với Việt Nguyên – An tâm vững bước
Liên hệ ngay để được tư vấn 1:1 cùng chuyên gia:

📞 Hotline: 0936.39.29.79 – 0937.67.69.69

📍 Trụ sở chính: Số 41 Cách Mạng Tháng Tám, phường Long Khánh, Tp. Đồng Nai.

📍 Chi nhánh: Số 23 Nguyễn Du, P. Trấn Biên, Tp. Đồng Nai.

📘 Facebook: Công ty Luật Việt Nguyên

🌐 web: https://luatsudongnai.org/

✉️ Email: luatsutrangiap@gmail.com | 💬 Zalo: 0937.67.69.69 – 0936.39.29.79

Việt Nguyên – Nơi công lý được hiện thực hóa bằng tâm huyết và tri thức!